Świtkowski Piotr, krypt.: A. P. H. P., E. P., E. W. W. G., J. X. P. S. (1744–1793), jezuita, ksiądz, publicysta, redaktor czasopism, popularyzator wiedzy budowlanej i ekonomicznej.
Ur. 28 VI; brak pewnych informacji na temat rodziców i okresu dzieciństwa. Wiadomo, że miał brata Antoniego oraz przyrodnią siostrę Franciszkę z Jaźwieckich, od r. 1785 żonę Andrzeja Zabłockiego. Dotychczas przyjmowano, że prawdopodobnie przyszedł na świat w Krakowie, w rodzinie mieszczańskiej (metryki nie odnaleziono). Wg „Encyklopedii Jezuitów” pochodził z Małopolski. Niewykluczone, że można go utożsamić z Piotrem Świtkowskim (Szwitkowskim), synem Kazimierza i Marianny, ochrzczonym w r. 1745 w Młodzawach koło Pińczowa, w dobrach Wielopolskich.
Ś. uczył się w kolegium jezuitów w Krakowie; 28 VII 1765 wstąpił do tego zakonu i do r. 1767 odbywał nowicjat przy tamtejszym kościele św. Szczepana. Następnie do r. 1768 był nauczycielem w infimie i gramatyce kolegium jezuickiego w Łęczycy. W l. 1768–71 studiował w Poznaniu filozofię i fizykę pod kierunkiem Józefa Rogalińskiego, a w l. 1771–2 uczył w infimie kolegium poznańskiego, pełniąc obowiązki pomocnika prefekta bursy Musicorum. Od r. 1772 do r. 1775 studiował w Poznaniu teologię. Po kasacie zakonu przyjął w r. 1775 święcenia kapłańskie, stając się równocześnie profesorem emerytem z pensją 250 złp., a od 28 XII t.r. – 500 złp. Prawdopodobnie nie zajmował się jednak pracą pedagogiczną i nie miał stałego miejsca pobytu. T.r. przebywał przez pewien czas u kaszt. krzywińskiego Antoniego Zakrzewskiego w Kromolicach koło Gostynia i napisał dwie ody („Przegl. Hist.” T. 20: 1916) na cześć goszczących tam stolnikostwa sandomierskich, Leona i Marii z Rostworowskich Kochanowskich. Następnie wyjechał, zapewne do Niemiec, choć być może i do innych krajów. Wiadomość, że w r. 1782 został kanonikiem inflanckim (godność tytularna, bez dochodów) nie jest pewna.
Pierwsza publikacja Ś-ego, Budowanie wiejskie dziedzicom dóbr i possessorom toż wszystkim jakąkolwiek zwierzchność po wsiach i miasteczkach mającym do uwagi i praktyki podane, ukazała się w Warszawie i Lwowie w r. 1782. Wzorem była zapewne praca F. Rauscha pt. „Elementa architecturae ad structuras oeconomicas applicatae”, wydana w Budzie w r. 1779. W dedykacji dla króla Stanisława Augusta Ś. wyjaśniał, że książkę napisał z myślą o poprawie sytuacji w polskich wsiach, których drewniana zabudowa sprzyjała pożarom. W dwudziestu rozdziałach dotyczących budowy dworów szlacheckich, domów chłopskich i zabudowań gospodarczych omawiał m.in. fundamenty, sufity i podłogi oraz materiały budowlane, także wznoszenie pojedynczych domów, a nawet zakładanie całych wsi. Budynki miały być proste, a więc oszczędne, ale zarazem zgodne z klasycznymi zasadami budownictwa. Przedstawił również koncepcję podniesienia poziomu życia chłopów. Książka spotkała się z bardzo dobrym przyjęciem; KEN już 11 I 1782 zdecydowała o przesłaniu egzemplarzy do szkół, a w lutym r.n. król Stanisław August uhonorował Ś-ego Medalem Merentibus. Jako podręcznik szkolny zalecał Budowanie wiejskie… ks. Grzegorz Piramowicz w „Powinnościach nauczyciela” (W. 1787).
W październiku 1782 rozpoczął Ś. wydawanie pisma, ukazującego się co miesiąc, pt. „Pamiętnik Polityczny i Historyczny przypadków, ustaw, osób, miejsc i pism wiek nasz szczególniej interesujących” (od r. 1788 „Pam. Hist.-Polit.-Ekon.”). Na jego łamach publikował (z reguły anonimowo) artykuły oryginalne i tłumaczenia, zwłaszcza z czasopism niemieckich (głównie z „Politisches Journal nebst Anzeige von gelehrten und anderen Sachen” G. B. v. Schiracha, „Historisches Portefeuille zur Kenntnis der gegenwärtigen und vergangenen Zeit” K. R. Hausena, „Stats-Anzeigen” A. L. Schlözera i „Der Teutsche Merkur” Ch. M. Wielanda) oraz francuskich („Journal Encyclopédique”, „Mercure de France”, „Journal de Paris”), a także z języka angielskiego. Zamieszczał fragmenty zagranicznych relacji z ziem polskich (m.in. W. Coxe’a), wspomnienia podróżników (m.in. C. F. Volneya z wyprawy do Syrii), a w duże cykle ułożył relacje z podróży po Europie (J. W. Archenholtza z Anglii i Włoch, J. C. Riesbecka z Prus i Austrii). Często pojawiały się tam listy do redakcji (pogłoski, że Ś. sam je pisał, wydają się mało prawdopodobne), opatrzone komentarzem redaktorskim. Zakres tematyki prezentował się od pierwszego tomu dość rozlegle: «Myśli polityczne i patriotyczne, stanu, rządu, charakter kraju naszego. Myśli względem handlu krajowego w powszechności i szczególności. Projekty względem spławności rzek i kanałów. Informacje o rękodziełach prowincji i ziem». Były tam również wiadomości o «uwolnieniu chłopów z poddaństwa lub podziale ziem dla nich», poruszano temat kopalń, kuźni i manufaktur, wynalazków i obyczajów oraz wszelkiego rodzaju «ustanowień» zagranicznych, które mogłyby być wykorzystane w Rzpltej. Doniesienia z zagranicy zajmowały zwykle blisko połowę każdego tomu. W układzie treści pismo wzorowało się na „Nowych Wiadomościach Ekonomicznych i Uczonych” (1758–61) Wawrzyńca Mitzlera de Koloff. Ś. był głównym autorem tekstów i tłumaczeń, jednak publikowali tu również, choć sporadycznie, Jan Śniadecki, Feliks Oraczewski, gen. Ignacy Poniatowski, być może też Adam Kazimierz Czartoryski i Joachim Chreptowicz. Często powtarzane informacje, że w r. 1783 przebywał Ś. przez pewien czas w Rydzynie u woj. gnieźnieńskiego Antoniego Sułkowskiego dotyczą być może tylko jego krótkiej wizyty w wielkopolskich dobrach Sułkowskich, a najpewniej odnoszą się do jego mieszkania w Warszawie, w pałacu przy ul. Trębackiej (nr hipoteczny 634), nazywanym Rydzyną lub pałacem pod Rydzyną, gdzie mieściła się redakcja „Pamiętnika…”.
W r. 1784 zaczął Ś. wydawać, zapewne z poparciem podkanclerzego lit. Chreptowicza, drugie pismo, „Magazyn warszawski pięknych nauk, kunsztów i różnych wiadomości dawnych i nowych dla zabawy i pożytku osób obojej płci wszelkiego stanu i smaku”. Był to kwartalnik poświęcony sprawom literatury i kultury, w którym publikowano m.in. życiorysy współczesnych uczonych i artystów, np. botanika K. Linneusza oraz malarza i teoretyka sztuki A. R. Mengesa, przełożone z berlińskiej „Olla Potrida”, powiastki zaczerpnięte z „Damen-Journal” F. R. v. Grossinga, np. inspirowaną „Cierpieniami młodego Wertera” J. W. Goethego „Tyranię rodziców”, czy opartą na dziejach Elżbiety Batorówny „Hrabinę Nadazdy” oraz poezje, np. „Powrót z Warszawy na wieś” Franciszka Karpińskiego (T. 2: 1784). Z „Der Teutsche Merkur” został zaczerpnięty cykl relacji F. Carosiego z podróży po Polsce oraz fragmenty pamiętnika z wyprawy dookoła świata J. R. Forstera (którego syna, Jana Jerzego, znał Ś. osobiście). Przełożył rozprawę M. Mendelssohna z „Berlinische Monatschrift” na temat Oświecenia, propagując jego idee. Publikował informacje o nowych odkryciach i wynalazkach, zjawiskach przyrodniczych (m.in. piorunach i piorunochronach), lotach balonem i szczepieniach. Ogłosił tu również (T. 4: 1785 cz. 2) własną rozprawkę Niektóre ważne wiadomości dla tych, którzy chcą się bawić budowaniem, stanowiącą uzupełnienie jego Budowania wiejskiego... Główne tezy tych prac streścił Maciej Dębski w „Uwagach nad budownictwem każdemu gospodarzowi do wiedzenia potrzebne” (Kalendarz Krak. 1786). W l. 1784 i 1785 ukazało się w ośmiu tomach dwanaście numerów „Magazynu…”, po czym Ś. zarzucił jego wydawanie, zapewne z powodu niewielkiej popularności.
Tymczasem „Pamiętnik…” rozchodził się «lotem po kraju»; już jego tom pierwszy z r. 1782 zyskał taką popularność, że w r. 1784 został przedrukowany przez Piotra Dufoura. Różnorodność poruszanych tu zagadnień zdecydowanie wyróżniała to pismo na tle innych periodyków polskiego Oświecenia, choć miało ono charakter głównie popularyzatorski, oparty zwłaszcza na współczesnym piśmiennictwie niemieckim (proweniencję tekstów nie zawsze ujawniano). W dziedzinie ekonomii Ś. stał na stanowisku fizjokratycznym (niekiedy jednak przeformułowywał krytycznie tę teorię), propagując rozwój nowoczesnej gospodarki rolnej i budownictwa wiejskiego. Interesował się także rozwojem manufaktur, wspierając idee rządowego merkantylizmu. W rozwoju polskiego rynku prasowego i wydawniczego widział istotny czynnik postępu ekonomicznego; gorąco popierał wolność słowa. Sporo miejsca poświęcał Prusom: w l. 1784, 1785 i 1786 umieścił w „Pamiętniku…” przekłady przemówień ministra spraw zagranicznych E. F. v. Hertzberga, a w r. 1788 obszerne fragmenty pamiętników króla Fryderyka II („Denkwürdigkeiten seit dem Hubertsburger Frieden 1763 bis zur beendigten Theilung von Polen 1775”). Artykuły na tematy gospodarcze opierał głównie na najnowszych pracach pruskiego kameralisty J. Ch. Schubarta v. dem Kleefelde. W gronie prenumeratorów pisma znajdowali się król i grono senatorsko-dygnitarskie, a także ówczesna inteligencja (sędziowie, lekarze, nauczyciele, księża), właściciele manufaktur i wojskowi oraz instytucje, m.in. Tow. do Ksiąg Elementarnych. „Pamiętnik…” spotykał się również z krytyką, w tym eksjezuity ks. Karola Wyrwicza, opata hebdowskiego, który ze Stanisławem Szymańskim opublikował prawie sześciusetstronicową polemikę „Pamiętnikowi Historycznemu i Politycznemu warszawskiemu pro memoria” (W. 1783–5 cz. 1–3); obaj autorzy wytykali Ś-emu (nie bez racji) mnóstwo błędów i pomyłek, zarzucali niepotrzebne (ich zdaniem) propagowanie tolerancji i wolności prasy, a także brak krytycyzmu wobec Fryderyka II. Wśród innych polemistów znaleźli się m.in. ks. Stefan Łuskina, woj. mazowiecki Antoni Małachowski i Piramowicz, wytykający Ś-emu ignorancję i nierzetelność, zwłaszcza w opisach Włoch. Najpewniej z l. 1787–8 pochodzi szyderczy wiersz Ś-ego Do księdza Łuskiny (B. Narod., sygn. 6711).
Na zlecenie referendarza lit. Pawła Brzostowskiego opracował Ś. Książkę dla gospodarzy z rozkazu jednego polskiego patrioty […] napisaną (W. 1785). Zawarł w niej różnego rodzaju pouczenia dla gospodarzy w dobrach pawłowskich Brzostowskiego, brał w obronę chłopów i krytykował poddaństwo. Opublikował tu, na bazie ogłoszonych w „Ephemeriden der Menschheit” (1776–84) fragmentów pracy „Menschlichfreundlicher Katechismus” I. Iselina, Katechizm Obywatelski w formie rozmowy ojca z synem. W r. 1785, jak sam twierdził, nabył majątek Kalisze koło Warszawy «dla dania jawnego przykładu całej publiczności tego gospodarowania», m.in. zasiewania ugorów koniczyną (kupił 100 funtów nasion holenderskiej czerwonej koniczyny), co w Rzpltej nie było dotąd znane. W rzeczywistości właścicielem tych dóbr był jego szwagier, Andrzej Zabłocki.
W r. 1786 przystąpił Ś. do wydawania kolejnego pisma, miesięcznika „Wybór Wiadomości Gospodarskich”. Praktyczne porady rolne uzupełniał dużą porcją teorii ekonomicznych zaczerpniętych przede wszystkim z literatury saskiej, głównie z „Physikalisch-Ökonomische Zeitung” (1785–6). W pożarze warszawskiego pałacu Sułkowskich w nocy z 24 na 25 IV 1786 poniósł znaczne straty i prosząc w lutym 1788 o wsparcie finansowe króla, pisał: «po dziesięciu latach ciężkiej pracy sam tak biedny jestem jak byłem». KEN w marcu 1788 podwyższyła mu pensję do 800 złp., ale jeszcze t.r., po dziewięciu numerach, „Wybór Wiadomości Gospodarskich” przestał się ukazywać. Na kanwie artykułu z tego miesięcznika opublikował Ś. pracę O wielkim a łatwym oszczędzaniu drzewa w piecach, kuchniach, gorzelniach, browarach (W. 1788). Zapewne dzięki poprawie sytuacji materialnej kupił w r. 1789 w Warszawie kamienicę w pobliżu pałacu Sułkowskich, tzw. Mafflerowską przy ul. Trębackiej (nr hipoteczny 636 i 637); tam też przeniósł redakcję „Pamiętnika…”.
W okresie Sejmu Wielkiego „Pamiętnik…” Ś-ego identyfikował się z obozem reformatorskim, stając się trybuną propagowania jego myśli politycznej. Tematyka ekonomiczna zeszła na dalszy plan, a pismo znacznie powiększyło objętość. Ś. już w r. 1788 wyraził nadzieję na rychłe zniesienie cenzury. Sądził, że Rzpltą stać na powiększenie armii do 150 tys., ostrożnie natomiast wypowiadał się o planach zniesienia Rady Nieustającej. Początkowo wierny linii stronnictwa królewskiego, m.in. w dyskutowanej w r. 1789 kwestii podatków, z czasem zbliżył się ku programowi Hugona Kołłątaja i Ignacego Potockiego. Był zwolennikiem dziedzicznej monarchii konstytucyjnej, popierał ideały wczesnej fazy Rewolucji Francuskiej. Wiele pisał o „Ustawie Rządowej” z 3 V 1791; jej postanowienia omówił szczegółowo w cyklach: Uwagi względem Konstytucji dnia 3 Maja zapadłej oraz Dalsze myśli i uwagi względem Konstytucji dnia 3 Maja… („Pam. Hist.” R. 10: 1791 cz. 6–8). W lipcu 1791 twierdził: «Nowej konstytucji naszej ta jest między innemi znakomita własność, że przez nią rząd najwyższy nie w jednych zostawiono rękach, ale go na władzę prawodawczą i wykonawczą podzielono». W r. 1792 wydzierżawił majątek Kalisze Janowi Dzierzkowskiemu, pozostawiając sobie tylko ogród i mieszkanie.
Gdy w sierpniu 1792 władzę w Warszawie objęli targowiczanie, szef warszawskiego garnizonu, kaszt. wojnicki Piotr Ożarowski, uznał (wg listu Jana Dembowskiego do I. Potockiego), że w numerze sierpniowym „Pamiętnika…” Ś-ego znajduje się «materia przeciwna dzisiejszemu duchowi»; w rezultacie, na mocy postanowienia Generalności Konfederacji z 7 IX t.r., zamknął pismo jako «chytre i buntownicze». Już w tym miesiącu rozpoczął Ś. wydawanie nowego periodyku, miesięcznika „Zabawy Obywatelskie”. Nawiązując tytułem do „Zabaw Przyjemnych i Pożytecznych”, stanowił on pod wielu względami kontynuację „Pamiętnika…”, z tą różnicą, że przezornie nie podejmował tematyki krajowej. Ś., uznając we wstępie do pierwszego numeru wyższość kultury niemieckiej nad francuską, opublikował tu w r. 1792 przekład poradnika higieny B. Ch. Fausta „Entwurf zu einem Gesundheits-Katechismus” pod polskim tytułem „Katechizm czyli nauka zdrowia”, a w ślad za swym głównym źródłem informacji, „Minervą” J. W. v. Archenholtza, zmienił nastawienie do Rewolucji Francuskiej, zwłaszcza do terroru jakobińskiego. „Zabawy Obywatelskie” ukazywały się do września 1793 (wyszło dziesięć numerów). Gdy t.r. Michał Gröll bez zgody Ś-ego i nie zważając na jego protest („Korespondent Krajowy i Zagran.” 1793 nr z 7 IX) opublikował drugie wydanie Budowania wiejskiego…, opracował nową, poszerzoną o kilka rozdziałów, wersję swej książki. Dn. 7 XI, podczas sejmu w Grodnie, otrzymał Ś. przywilej królewski na wydawanie pism periodycznych. W związku z tym ogłosił w listopadzie prospekt nowego czasopisma: „Pamiętnik Tygodniowy” («uwiadomienie względem pisma periodyczno-tygodniowego mającego od roku 1794 wychodzić w Warszawie»). Do publikacji jednak nie doszło. Ś., «czując się być coraz słabszym i będąc nawet niebezpieczeństwem życia zagrożonym», spisał 6 XII 1793 testament: spadkobiercami kamienicy przy ul. Trębackiej czynił przyrodnią siostrę Franciszkę i jej męża, Andrzeja Zabłockiego, dla ich małoletnich synów, Piotra i Franciszka, przeznaczył po 18 tys. złp. (mieli je otrzymać po ukończeniu 25. roku życia) oraz przewidywał pokrycie kosztów posagu dla panny Rudzkiej, być może swej wychowanicy. Zmarł 28 XII 1793 w Warszawie, w kamienicy przy ul. Trębackiej, został pochowany w katakumbach na cmentarzu Świętokrzyskim (niezachowany). Bratanek Ś-ego, Baltazar, który dostał 1 tys. złp., oprotestowywał później jego wolę.
Przygotowane przez Ś-ego poszerzone wydanie Budowania wiejskiego… ukazało się w r. 1794 (W.) pt. Budownictwo wiejskie pożytkowi i wygodzie dziedziców zwierzchników wsi naszych i miasteczek poświęcone, ograniczone jednak zostało tylko do części pierwszej, bo część druga i trzecia nie wyszły. Reedycję części pierwszej opublikowano w r. 1798 pt. Architekt wiejski (b.m.w.). Dzieło cieszyło się uznaniem jeszcze na początku XIX w., chwalił je m.in. Sebastian Sierakowski w swoim traktacie „Architektura” (Kr. 1812).
Ś. był człowiekiem niezmiernej pracowitości. Pisał po latach Antoni Erazm Magier („Estetyka”): «znałem ks. Świtkowskiego osobiście […] i byłem natenczas w mniemaniu, iż aby poświęcić się na redaktora podobnego pisma, trzeba było być tak co do ciała wyschłym, usuniętym od innych obowiązków i tracić zdrowie na pracy […] jak tamten eksjezuita».
Enc. wiedzy o Jezuitach; Estreicher; Nowy Korbut, VI cz. 1–2; Pisarze polskiego Oświecenia, W. 1994 II; Wójcicki, Cmentarz Powązkowski, III; – Bartyś J., Rzeczpospolita Pawłowska na tle reform włościańskich w Polsce w XVIII wieku, W. 1982; Bednarska-Ruszajowa K., Uczyć – bawić – wychowywać, książka i jej funkcja społeczna w Polsce w okresie Oświecenia, Kr. 2004; Bernacki L., Teatr, dramat i muzyka za Stanisława Augusta, Lw. 1925 II; Borkowska H., Magazyn Warszawski Pięknych Nauk Piotra Świtkowskiego 1784–1785, „Roczniki Bibliot.” 1971 z. 1/2 s. 31–41; Brown, Bibl. pisarzów, s. 393; Butterwick-Pawlikowski R., Before and After Suppression, Jesuits and Former Jesuits in the Polish-Lithuanian Commonwealth, c. 1750–1795, in Jesuit Survival and Restoration. A Global History 1773–1900, Red. R. A. Maryks, J. Wright, Leiden 2015 s. 65; tenże, Catholicism and Enlightenment in PolandLithuania, w: A Companion to the Catholic Enlightenment in Europe, Red. U. L. Lehner, M. O’Neil Printy, Leiden 2010 s. 330; tenże, Poland’s Last King and English Culture. Stanisław August Poniatowski 1732–1798, Oxford 1998; tenże, Polska rewolucja a Kościół katolicki 1788–1792, Kr. 2012; Chmielowski P., Krytyczno-porównawczy przegląd dziejów piśmiennictwa polskiego, W. 1905 s. 140; Goriaczko A., „Gazeta Narodowa i Obca”, Wr. 1953; Góra Kalwaria czyli Nowy Jeruzalem… opis historyczno-statystyczny, W. 1854 s. 98; Grodek A., Ksiądz Piotr Świtkowski, statysta Polski końca XVIII wieku, „Roczn. Dziej. Społ. i Gosp.” T. 3: 1934; Grześkowiak-Krwawicz A., O formę rządu czy o rząd dusz? Publicystyka polityczna Sejmu Czteroletniego, W. 2000; taż, Publicystyka Stanisławowska o modelu rządów monarchii francuskiej, Wr. 1990; taż, Regina libertas, wolność w polskiej myśli politycznej XVIII wieku, Gd. 2006; Hass, Sekta farmazonii warsz.; Homola I., „Pamiętnik Historyczno-Polityczny” Piotra Świtkowskiego 1782–1792, Kr. 1960; taż, Piotr Świtkowski i jego Pamiętnik Historyczno-Polityczny, „Zesz. Nauk. UJ. Hist.” T. 3: 1958 s. 119–61; taż, Walka o wolność druku w publicystyce polskiej 2 poł. XVIII w., „Przegl. Hist.” T. 60: 1960 z. 1; Inglot S., Sprawa chłopska w publicystyce i reformach w Polsce w XVIII w., w: Pierwsza konferencja metodologiczna historyków polskich, W. 1953 II; Janowski M., Narodziny inteligencji 1750–1831, W. 2008; Jedlicki J., Klejnot i bariery społeczne, przeobrażenia szlachectwa polskiego w schyłkowym okresie feudalizmu, W. 1968; Kasprzyk J., Piotr Świtkowski a literatura niemiecka, „Acta Universitatis Nicolai Kopernici. Filol. Pol.” 1979 z. 16; tenże, Zeitschriften der polnischen Aufklärung und die deutsche Literatur, „Vorträge und Abhandlungen zur Slawistik” T. 1: 1982; Kądziela Ł., Między zdradą a służbą Rzeczypospolitej. Fryderyk Moszyński w latach 1792–1793, W. 1993; Komorowski P., Historia powszechna w polskim piśmiennictwie naukowym czasów Stanisławowskich i jej rola w edukacji narodowej, W. 1992; Korzon, Wewnętrzne dzieje; Korzon T., Odrodzenie w upadku, W. 1975; Kostkiewiczowa T., Polski wiek świateł, obszary swoistości, Wr. 2002; Krasucki J., Zagadnienia oświatowe w prasie Piotra Świtkowskiego, „Rozpr. z Dziej. Oświaty” T. 7: 1964; Kraushar A., Antoni Magier i jego estetyka Warszawy, W. 1903; Leśniakowska M., Dom Adama, Dom Ewy, dyskurs różnicy w (pod)tekstach historii architektury, „Roczn. Hist. i Sztuki” T. 30: 2005 nr 38; taż, „Polski dwór”, wzorce architektoniczne, mit, symbol, W. 1996; Łojek J., Dziennikarze i prasa w Warszawie w XVIII w., W. 1960; tenże, Prasa polska w latach 1661–1864, W. 1976; Łossowska I., Kontrowersje wokół Stefana Łuskiny SJ – dziennikarza i redaktora, w: Wkład jezuitów do nauki i kultury w Rzeczypospolitej Obojga Narodów i pod zaborami, Red. I. Stasiewicz-Jasiukowa, Kr. 2004; Małkiewicz A., Teoria architektury w nowożytnym piśmiennictwie polskim, Kr. 1976; Michalski J., Sarmatyzm a europeizacja Polski w XVIII wieku, w: tenże, Studia historyczne z XVIII i XIX wieku, W. 2007 II; tenże, Sejmowe projekty reformy położenia ludności żydowskiej w Polsce w latach 1789–1792, w: tamże; tenże, „Wolność” i „własność” chłopska w polskiej myśli reformatorskiej XVIII wieku, w: tamże; Miłobędzki A., Zarys dziejów architektury w Polsce, W. 1988 s. 243; Opałek K., Myśl Oświecenia w Krakowie, Kr. 1955; Piwocka M., Polscy teoretycy architektury XVI–XVIII w., W. 1952; Rottermund A., Jean-Nicolas-Louis Durand a polska architektura 1 połowy XIX wieku, Wr. 1990; Rzadkowska E., Encyklopedia i Diderot w polskim Oświeceniu, Wr. 1955 s. 120; Sidorowicz D., Artykuły z Berlinische Monatsschrift (1783–1796) na łamach czasopism Piotra Świtkowskiego, „Czas. Zakł. Narod. im. Ossolińskich” 2002 z. 13 s. 39–61; taż, Artykuły z niemieckiego miesięcznika Historisches Portefeuille (1782–1788) w przekładach polskich na łamach czasopism Piotra Świtkowskiego, tamże 2001 z. 12 s. 19–33; taż, Kto czytał czasopisma Piotra Świtkowskiego? Świadectwa odbioru, tamże 2008 z. 18/19 s. 25–37; taż, Przedruki niemieckojęzycznych relacji z podróży w periodykach Piotra Świtkowskiego, „Orbis Linguarum” T. 35: 2009 s. 319–33; Sławińska E., Koncepcje i rozwój literatury dla ludu w latach 1773–1863, Bydgoszcz 1996; Smoleński W., Konfederacja targowicka, W. 1903; tenże, Ostatni rok Sejmu Wielkiego, Kr. 1897; Sokół I., Problemy amerykańskie w publicystyce polskiej lat 1788–1792. Wiek Oświecenia, W. 1978 II; Stasiewicz-Jasiukowa I., Poglądy na naukę w Polsce okresu Oświecenia na tle ogólnoeuropejskim, Wr. 1967; Szczepaniec J., Monopol prasowy Stefana Łuskiny w Koronie w l. 1773–1793, „Ze skarbca kult.” 1961 z. 3; tenże, Monopol prasowy Tadeusza Włodka w Polsce w l. 1793–1796, tamże 1964 z. 16; Szewczyk J., Budownictwo z gliny w dawnej polskiej literaturze technicznej, „Architecturae et Artibus” T. 1: 2009; Tłoczek I., „Budowanie wiejskie” Piotra Świtkowskiego (1782), „Prace Inst. Urban. i Architektury” 1953 z. 3; Tłoczek I. F., Budownictwo wiejskie w Polsce w świetle literatury technicznej od połowy XVIII do końca XIX wieku, „Zesz. Nauk. SGGW”, S. Hist., 1965 z. 2; Tracki K., Ostatni kanclerz litewski. Joachim Litawor Chreptowicz w okresie Sejmu Czteroletniego 1788–1792, Wil. 2007; Zahorski A., Warszawa w powstaniu kościuszkowskim, W. 1985; Żabko-Potopowicz A., Piotr Świtkowski a problem rozwoju leśnictwa w dawnej Rzeczypospolitej, „Zesz. Nauk. SGGW”, S. Hist., 1965 z. 2; tenże, Początki polskiego piśmiennictwa leśnego, w: Twórcy i organizatorzy leśnictwa polskiego na tle jego rozwoju, Red. A. Żabko-Potopowicz, W. 1974 (w indeksie błędnie jako Piotr Światkowski); – Abyśmy o Ojczyźnie naszej radzili. Antologia publicystyki doby Stanisławowskiej, Red. Z. Goliński, W. 1984; Korespondencja Ignacego Krasickiego z papierów Ludwika Bernackiego, Wyd. Z. Goliński i in., Wr. 1958 II 227–8; Magier, Estetyka Warszawy; Mater. do dziej. Sejmu Czteroletniego, I, VI; [Piramowicz G.], Przestrogi dla czytających pisma historyczne, jako to pamiętniki, dzienniki, wojaże, geografie i tym podobne, W. 1787; Protokoły posiedzeń Komisji Edukacji Narodowej 1773–1785, Oprac. M. Mitera-Dobrowolska, Wr. 1973; Protokoły posiedzeń Komisji Edukacji Narodowej 1778–1780, W. 1913 XXXVIII 77, 241, XXXIX 51; Raporty generalnych wizytatorów z lat 1774–1782, Wyd. T. Wierzbowski, W. 1905 VII 208, W. 1907 XXV 72; Smoleński W., Księga domowa Leona i Hieronima Kochanowskich (1763–1855), „Przegl. Hist.” T. 20: 1916 s. 192–3; tenże, Testament ks. Piotra Świtkowskiego, tamże T. 19: 1915 s. 325–6; Tajna korespondencja z Warszawy do Ignacego Potockiego. Jan Dembowski i inni, 1792–1794, Oprac. M. Rymszyna, A. Zahorski, W. 1961; [Wyrwicz K., Szymański S.], Pamiętnikowi historycznemu i politycznemu pro memoria, W. 1783 cz. 1–2; Z rontem marszałkowskim przez Warszawę (zeznania oskarżonych z l. 1787–94), Oprac. Z. Turska, W. 1961; Zarzucone wiersze ostatnich lat Rzeczypospolitej szlacheckiej 1788–1795 (ulotna poezja polityczna), Red. R. Kaleta, „Ze skarbca kult.” T. 2: 1953 z. 1; – AGAD: Księgi Miejskie Warszawa – Ekon. z l. 1541–1796, sygn. 24 nr 635 (dot. posesji przy ul. Trębackiej), Teki Skimborowicza, sygn. XXIV 1/36 (spis rzeczy zawartych w Pamiętniku…), Zbiór Popielów, sygn. 87; Arch. Diec. w Kielcach: Akta urodzeń parafii rzymskokatol. Młodzawy, 1745; Arch. Jezuitów w Kr.: Catalogus personarum provinciae Poloniae Majoris S. J. 1756–1773, s. 10; B. Czart.: rkp. 775 (lista odznaczonych Medalem Merentibus); – Informacje Doroty Sidorowicz-Mulak z Wr. i Andrzeja Haratyma z W.
Mikołaj Getka-Kenig